جه‌ په‌راوێزو باسا به‌رنامه‌و هانه‌ ڕه‌نگینه‌یه‌نه‌

 

چی ڕوانه‌ ششه‌مین ساڵرۆ به‌رنامه‌ی ته‌له‌وزیۆنی هانه‌ ڕه‌نگینه‌ی بێ. ئی به‌رنامه‌ شش ساڵێ چێێوه‌ڵ و جه‌ ڕوێوی چیمنه‌نه‌ سه‌رو ده‌رفه‌تێوی، که‌ سازمانو ڕابه‌ری میدیای( میسۆ پۆتامیا) دا بێ، ده‌سش به‌ کار که‌رد. ئی به‌رنامه‌ پێسه‌ یه‌که‌مین به‌رنامه‌ی ته‌له‌وزیۆنی هۆۆرامی ده‌ره‌تانێوی فراوانش په‌ی ئه‌شناسنای هۆۆرامانی فه‌راهه‌م که‌رد. باسێ جۆرا و جۆرێ ئه‌ده‌بیێ ، فه‌رهه‌نگیێ ، سیاسیێ  وکۆمه‌لایه‌تیێ به‌ زوانی هۆۆرامی چی به‌رنامه‌نه‌ په‌خشێ بیێێ. هه‌ر چی به‌رنامه‌نه‌ بێ که،‌ په‌ی ئه‌وه‌ڵین جاری، باسو مینه‌ مجیا بێ خاوه‌نه‌کا دلێ مڵک و مه‌زراکا هۆۆرامانی جه‌ بانێوی به‌رینه‌نه‌ کریا. ئی به‌رنامه‌ هه‌رچند به‌ ماوێوی کؤرت و جه‌ فاسڵه ‌زه‌مانێ دور دورێنه‌ وه‌ڵا بۆوه‌ به‌ڵام سه‌رهه‌م به‌رنامێوی سه‌رکۆۆته‌ بیه‌ن و جه‌ یاونای  ده‌نگو مه‌ردمی به‌ یۆترینی کارایی خاسش ئه‌رمانان.  مه‌ردمو هۆۆرامانی جه‌ هه‌ر یاگێو بیێبا ساعه‌ت ژماریشا که‌ر‌ده‌ن تا ئی به‌رنامه‌ واده‌ش یاوان و به‌ عه‌لاقۆۆ ته‌ماشه‌شا که‌رده‌ن و به‌ شێوه‌های جۆراجۆر پێوه‌نیشا پۆۆ  گرته‌ن و به‌شداریشا چه‌نه‌ که‌رده‌ن.

هه‌ر پاسه‌ ئی به‌رنامه‌ تاواش بڕێو به‌رنامێ ته‌ریچ بارۆ شۆنه‌و وێشه‌ره‌. چانیشا به‌رنامه‌و ته‌له‌وزوۆنه‌کا کؤردساتی، زاگرۆس تی وی و کؤردستان تی وی.

پاڵو ئینیشانه‌‌ ‌، ئینسان گنۆ فکرو ئانه‌یه‌ تا جه‌ وێش په‌رسۆ که‌ ئایامه‌ردمو هۆۆرامانی به‌ هه‌قو  وێش یاوان‌؟ ئایا هه‌قو مه‌ردمو هۆۆرامانی هه‌ر‌ ئانده‌نه‌؟ ئایا ئه‌گه‌ر هه‌ر کام چی ته‌له‌وزیۆنا سه‌ره‌و سه‌عاتێوته‌ر به‌ په‌خشی هۆۆرامیانه‌و وێشا زیاد که‌را ئیتر گرد چێو ته‌ماما؟ ئایا نیشان دای ئی داواکاریا چی ڕاده‌‌نه،‌ پا مانا نیا که‌ ئینتیزاراتو مه‌ردمو هۆۆرامانی فره‌ وه‌سه‌نه‌ره‌؟ ئی پرسێ و ده‌یان پرسێته‌ر چی بابه‌ته‌ ئاسان مه‌یا و وێشا مرمانا.

قسێ ئانێ نیه‌نه‌ که‌ مه‌ردمو هۆۆرامانی مشیۆ نۆبه‌ بڕکێش په‌ی کریۆ و جه‌ هامسایه‌کاش فره‌ته‌رش په‌نه‌ دریۆ. نا، قسێ سه‌رو بێ به‌شیه‌نه‌. ئه‌ندا مه‌ردم مه‌ردما و نیازێ مه‌ردمیچ جه‌ بنه‌ڕه‌ته‌نه‌ هه‌ر یۆ‌نێ.

په‌ی ئینه‌یچه‌ داوا کریان، عه‌لاقه‌ نیشانه‌ دریان، عه‌ناسری کاردان و کارامه‌یچ ‌نه‌ بڕیان و هه‌ن. ئه‌ی مشیۆ سه‌به‌ب چێش بۆ؟

سه‌رنجێوو ساده‌و ئا وه‌زعێ که‌ ئانا ئارۆ جه‌ کؤردستانه‌نه‌ هه‌نه‌ و ویه‌رۆ هه‌ر فره‌ ئاسان ئی ڕاسیما په‌ی به‌ر‌ وزۆ که‌ سیاسه‌تو حزبه‌ ناسیۆنالیسته‌کا کؤرده‌واری هه‌ڵای جه‌ باری فکریۆۆ ئینا جه‌ قۆناخێوه‌ی فره‌ دماکۆۆتێنه‌. هه‌ڵای نه‌ شناختێوی درۆس و حه‌سابیشا سه‌رو وه‌زعه‌و کۆردستانی هه‌ن‌ و نه‌ به‌رنامێوی مه‌ردمی و ته‌جره‌به‌ کریای جه‌هانیچ به‌را ڕاوه‌. هه‌ڵای مه‌نفه‌عه‌تێ وه‌ر پا کۆۆتێ و گۆلانێ ڕاشا مه‌دۆ تا تامو شۆعار و کرده‌وه‌کاو وێشا که‌را و بزانا حه‌ره‌کاتێشا ڕوه‌و کۆگه‌شا‌ به‌را. هه‌ڵای هه‌ر نان به‌ نرخه‌و رۆی موه‌را و هه‌ر بارێوه‌ره‌ وا گنۆ پا باره‌ره‌ شه‌نه‌ که‌را.

ناسیۆنالیزمو ئۆروپای، پێسه‌ سه‌ر قافڵه‌و ناسیۆنالیسمی جه‌هانی، جه‌ ساڵه‌کا ئاخرو قه‌ڕنه‌و نۆزده‌یۆۆ ئامانه‌ مێدان و جه‌ یاگه‌ جیا جیاکانه‌ جوابی جۆراو جۆرش گرتۆۆ و ئا جوابایچه‌ ‌ هه‌ر کام به‌ بارێوه‌ره‌ به‌رد.

بنه‌ڕه‌تێو که‌ چاوه‌خته‌نه‌ نریا و ڕه‌نگێو که‌ چا زه‌مانه‌نه‌ مجیا چاره‌و سه‌راسه‌رو قه‌ڕنه‌و ویسیۆۆ دیار بێ. دوێ جه‌نگێ جه‌هانیێ و سه‌دان جه‌نگێ به‌ینو مێلله‌تاش چۆۆ کۆۆتێێ.

شا جوێوه‌و ئی به‌رخۆردا یاوا یاگێو که‌ شۆعاره‌و یه‌ک مێلله‌ت، یه‌ک سه‌رزه‌مین و یه‌ک زوانیش چۆۆ کۆۆتۆۆ و ده‌سو فاشیسته‌کاوه‌ پێسه‌ کته‌ نۆۆتینێ یانه‌و ئۆروپایش به‌ جۆرێو نیا ئێێرۆۆ که‌ دماو زیاته‌ر جه‌ نیم سه‌ده‌ی هه‌ڵای دوکه‌ڵش چه‌مێ گه‌زۆ.

سه رئه نجام جه ساله و 1990 ي مه‌جبۆر به‌ به‌ر که‌رده‌ی به‌یان نامه‌کا ( که‌مایه‌تیه‌ زوانیه‌کا و نه‌ته‌وه‌ییه‌کا)، په‌ی پارێزنای زوانا و ئه‌وه‌ ئاسته‌ی ڕه‌نگینی کۆلتورو ئۆروپای، بی و پی جۆره‌ و قانونه‌ن ڕاش ئۆۆ‌ هه‌ر بروزێوو ئاشکراو ئی شۆعارێ‌ به‌ست.

کؤردستانو ئارۆیچ یۆ چا سه‌رزه‌مینانه‌  که‌ جه‌ باری فه‌رهه‌نگی و زوانیۆۆ  وه‌ر وه‌ڵا و ڕه‌نگینا. ئانا ئی فره‌ ڕه‌نگیچه‌ به‌نۆۆعێو فره‌ حزبیش ئارده‌ن شۆنه‌و وێشه‌ره. ‌

ئینه‌ خراب نیا  و خاسا. گۆلی ئینا چا که‌ فره‌و ئا حزبا، هه‌ر چند به‌ نه‌هانی، هه‌ڵای هه‌ر سینه ‌په‌ی ئا شۆعاره‌ کۆنێ کوا و هه‌ر ئینه‌یچه‌ به‌سێنێوه‌ پا یاگاوه‌ که‌ چۆۆش ئامێێنێ. یانێ به‌ واقع و به‌ پێچه‌وانه‌و واتاشا‌، ناوچه‌یی و گاهه‌ن په‌ی شارێوی هه‌رمانه‌ که‌را. هه‌رمانه‌ په‌ی شارێوی خرابه‌ نیه‌نه‌. ئانه‌ خرابا که‌ مه‌ردمو یاگه‌کاته‌ریچ باریه‌نه‌ خزمه‌تو ئا شاریه‌.

ئانه‌ که‌ حزبێوی ناسیۆناڵیستی وه‌رمی فاشیستانێ‌ وینۆ و چێرو شۆعارێوێ چیمنێنه‌‌ هیلیانی که‌رۆ، مۆمکنا فره‌ یاگێ سه‌یری نه‌بۆ!، سه‌مه‌ره‌ ئانه‌نه‌ که‌ بڕێو جه‌ مه‌ردمو یاگه‌کاته‌ری، چانیشا هۆۆرامان، شۆن کۆۆته‌و ئی حزبانه‌ و به‌ پێچه‌وانه‌و به‌رژه‌وه‌ندی وێشا و یاگه‌کاشا‌ ئاویاری کۆته‌ره‌و پویاو ئا شۆعاره‌ کۆنێ که‌را.

ئینه‌یچه‌ جه‌ پاڵو رۆحیاتێویه‌نه‌ ئامان وه‌رۆۆ که‌ پارچه‌ پارچه‌یی کؤردی ومه‌یل به‌ یۆ گرته‌ی وه‌ش که‌رده‌ن. ئی وه‌زعێ کارێوش که‌رده‌ن تا  کؤرد جه‌ فره‌و یاگانه‌ هه‌ر ڕه‌نج ده‌ر مه‌نۆوه‌ و حه‌یبه‌تیێ ته‌فره‌قه‌ی فره‌ به‌ ئاسان جه‌ پاڵو ناڕێکیانه‌ ویه‌رۆ.

فره‌و‌ ئا که‌سا ئارۆ ئه‌ندامێ پایه‌ به‌رزێ ئا سازمانایچه‌نێ، که‌چی دیارۆ چه‌ماشاوه‌ ساده‌ته‌رین و بنه‌ڕه‌تته‌رین مافو وێشا و که‌سانێوی پێسه‌ وێشا پا شێل کریۆ و ‌ ده‌نگ مه‌که‌را. به‌ سه‌عات باس و حه‌ق و حقۆقو تاکیت په‌ی که‌را، به‌ڵام مه‌ره‌جیۆ وێشا هه‌رگیز تاکێ  بیێنێ. باسو  دیمۆکراسیت په‌ی که‌را وه‌لی هه‌ر باسا. ده‌م جه‌  گرنگی  زوانی ئه‌دایی مدا  که‌چی هه‌رگیز مه‌رمانا ئه‌داو ئا‌دیشایچ  مۆمکنازوانێوش بیه‌ بۆ.

ته‌ماشه‌و ئی وه‌زعێ ئی په‌رسا مارۆ وه‌رۆۆ که‌ ئایا سازمان وه‌ش که‌رده‌ی ئێنده‌ سه‌ختا که‌ ئینسان مشیۆ پی جۆره‌  و تا ئی ڕاده‌ پرنسیپێێ چێر پێێ که‌رۆ و گرد منه‌تێوه‌و سازمان دارا کێشۆ تا بتاوۆ چه‌نی سازمانێوی بۆ؟ ئایا چه‌نی سازمانێوی بیه‌ی وێش مشیۆ ته‌نیا هه‌ده‌ف بۆ؟  ئه‌ر ئینه‌ نیا ئه‌ی ئی هه‌ده‌فه‌ کامه‌نه‌؟ یۆ ئه‌گه‌ر جه‌ سازمانێوی ناسیۆنالیستیه‌نه‌ بۆ و ئا سازمانه‌ په‌ی زوانه‌که‌و ئادی هیچ ته‌لاشێوش نه‌بۆ بیه‌یش چا سازمانه‌نه‌ مشیۆ چه‌ مانێێوه‌ش بۆ؟.

سازمان وه‌ش که‌رده‌ی به‌ پێچه‌وانه‌و ئانه‌یه‌ که‌ به‌ ڕواڵه‌ت مرمانۆ ئانده سه‌خت نیا. ئانه‌ لا ئێمۆۆ نه‌بیه‌ن به‌‌ عاده‌ت. ئه‌ندا چاگانه‌‌ که‌ بیه‌ن به‌ ده‌سور باس جۆرێوته‌را.

په‌ی نمونه‌ی جه‌ کتێبو (Förenins boken ) سویدیه‌نه‌ ‌هه‌ر جه‌ هێڵه‌و یه‌که‌میه‌نه‌ یۆ جه‌ کارشناسا ئی هه‌رمانێ پی جۆره‌ باس که‌رۆ: " ژیوای سازمانی سۆئیدی یه‌گانه‌ن. ئێمه‌‌ سۆئیدیی ئه‌گه‌ر زیاته‌ر جه‌ یه‌ک که‌سیما حه‌فتێو جه‌ یه‌ک یاگه‌نه‌ مه‌ناوه‌‌ ئه‌نجمه‌نێو وه‌ش که‌را". (ئی کتێبه‌ حزبه‌ سیاسیه‌کایچ هه‌ر جزوو ئه‌نجمه‌نا مارۆ و منیۆره ـ نوسه‌ر‌)

جا پۆۆکه‌ی ئارۆ جه‌ ئۆروپانه‌ که‌ مه‌رکه‌زو دیمۆکراسی دنیایا و ئه‌گه‌ریچ گۆۆره‌ته‌رین ده‌سه‌ڵاتی دنیایی نه‌بۆ، لانی که‌م یۆ جه‌ ده‌سه‌ڵاته‌ گۆۆره‌کا دنیایا. حزب حزبو خۆدای نیا. حزبو وه‌شه‌ویسو گه‌لی نیا، حزبو باو باپیری نیا، حزب ناموسو که‌سی نیا.

زوۆۆن چێگه‌ هه‌ر یه‌رێ نه‌فه‌رێ تاوانشا و متاوا گلێرێ باوه‌ و حزبێو وه‌ش که‌را‌. چێگه‌ نه‌ ئینسان و نه‌ بته‌ و نه‌ حزب په‌ره‌ستش مه‌کریا. حزب پێسه‌ وه‌سیلێوی په‌ی هه‌رمانێوێ دیاریێ ته‌ماشه‌ کریۆ. جاری چامنه‌ هه‌ن هه‌ر دمای هه‌رمانه‌کێ حزبه‌که‌یچ هۆر ڕوشکیۆوه‌.

جا من ئجۆم حه‌یفا یۆ دیمۆکراسی جه‌ ده‌مو ساحێب نه‌زه‌را وێشۆۆ نه‌شنه‌وۆ و نه‌مسۆ. مه‌ردمو هۆۆرامانی که‌ وینۆ و مزانۆ ئارۆ جه‌ کؤردستانه‌نه‌ ئانه‌ وه‌زعه‌نه‌ و ئیدیچی  ئینه‌ حاڵشا‌. حه‌یفا ده‌س نه‌دۆ وه‌رۆۆ و وێش سازمانێ و حزبێ وێش په‌ی پارێزنای زوان و فه‌رهه‌نگ و  به‌رژه‌وه‌ندیا وێش  سازمان نه‌دۆ.

 

سیامه‌ند هۆۆرامی